Συχνές ερωτήσεις και απαντήσεις πάνω στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους

Share Button

Η «εξέλιξη» έχει γίνει μια λέξη που τη συναντάμε σε πολλά μέρη. Συχνά εμφανίζεται σε διαφημίσεις. Οι άνθρωποι «εξελίσσονται», τα ψυγεία «εξελίσσονται» και τα σαμπουάν «εξελίσσονται». Σε διαφημίσεις σαν κι αυτές, η λέξη εξελίσσομαι σημαίνει «βελτιώνομαι» ή «γίνομαι καλύτερος». Στα κορεατικά η λέξη για την «εξέλιξη» προέρχεται από μια κινεζική λέξη η οποία αποτελείται από δύο χαρακτήρες που σημαίνουν αντίστοιχα «πρόοδος» και «γίνομαι». Επομένως, ο κορεατικός ορισμός της εξέλιξης είναι, εντελώς κυριολεκτικά, «προχωρώ μπροστά».
Παρά την κοινή χρήση στα αγγλικά του «εξελιγμένος» με την έννοια του «καλύτερος» και «βελτιωμένος», στην πραγματικότητα η εξέλιξη ως η κεντρική έννοια της σύγχρονης βιολογίας δεν έχει κάποια σημασία κατεύθυνσης. Δε συνεπάγεται βελτίωση ή ότι τα πράγματα πηγαίνουν καλύτερα. Ο ορισμός της «εξέλιξης» στον οποίο έχουν συμφωνήσει οι βιολόγοι είναι απλώς «αλλαγές στη γενετική συχνότητα ενός πληθυσμού για κάποια μεγάλη χρονική περίοδο». Η εξέλιξη είναι αλλαγή, όχι αναγκαία πρόοδος.

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, με μια πιο προσεκτική ματιά στην εξέλιξη.

Συνήθεις ερωτήσεις για την εξέλιξη.

 

Πώς υπάρχει εξέλιξη όταν κάτι δε βελτιώθηκε;

Ένα χαρακτηριστικό του οποίου η εμφάνιση γίνεται πιο συχνή μέσω της εξέλιξης είναι οπωσδήποτε αποτέλεσμα επιλογής, διότι με αυτό το χαρακτηριστικό η επιλογή θα οδηγήσει στην απόκτηση περισσότερων απογόνων απ’ ό,τι με άλλα χαρακτηριστικά. Το γεγονός ότι απλώς επιλέχτηκε, όμως, δε συνεπάγεται ότι αυτό το χαρακτηριστικό είναι αναγκαία ανώτερο ή καλύτερο. Ένα χαρακτηριστικό που πλεονεκτεί λόγω φυσικής επιλογής είναι αυτό που έτυχε να είναι πιο προσαρμοστικό σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον. Εάν αλλάξουν οι περιβάλλουσες συνθήκες, ένα πλεονεκτικό εξελικτικά χαρακτηριστικό μπορεί να αποδειχτεί μειονεκτικό στο νέο περιβάλλον και πολλά άτομα που το έχουν να πεθάνουν χωρίς ν’ αφήσουν απογόνους. Η σεξουαλική επιλογή είναι ακόμα πιο απροσδιόριστη για να εξηγηθεί^ ουσιαστικά, ό,τι ξέρουμε είναι ότι τα επιλεγμένα χαρακτηριστικά είναι ελκυστικά στους δυνητικούς συντρόφους. Ένα χαρακτηριστικό που θεωρήθηκε μία φορά ελκυστικό σε κάποιους συντρόφους δε θα παραμείνει αναγκαία ελκυστικό για πάντα. Επομένως, η εξέλιξη δε σημαίνει απαραίτητα πρόοδο.

 

Πού είναι ο χαμένος κρίκος;

Μια συνηθισμένη παρανόηση σχετικά με την εξέλιξη είναι η ιδέα του «χαμένου κρίκου». Ο χαμένος κρίκος ήταν μια δημοφιλής έννοια που ξεπήδησε κατά τα πρώτα χρόνια της εξελικτικής θεωρίας. Η βασική ιδέα ήταν ότι, αν όντως συνέβη η εξέλιξη, θα πρέπει να υπάρχουν χαμένοι κρίκοι που καλύπτουν τα κενά ανάμεσα στα απολιθώματα που δημιουργήθηκαν όταν αυτά ταξινομήθηκαν βάσει μιας συγκεκριμένης μορφολογικής αλλαγής. Η θέση αυτή υποστηρίζει ότι τα στοιχεία από τα απολιθώματα είναι ανομοιογενή, ενώ η τροχιά της αλλαγής είναι ομαλή και γραμμική. Επομένως, καθώς δεν έχουν βρεθεί κάποια απολιθώματα για να γεμίσουν τα κενά των χαμένων κρίκων της εξελικτικής τροχιάς, η θεωρία της εξέλιξης εγείρει υποψίες. Η προφανής πρώτη ένσταση στην έννοια αυτή είναι ότι είναι πολύ δύσκολο να βρεθούν απολιθωμένα λείψανα, καθώς θα πρέπει να συντηρηθούν υπό συγκεκριμένες και σπάνιες συνθήκες. Επιπλέον, πολλές θεωρίες που είναι υπέρ της εξέλιξης, ανάμεσα στις οποίες και το μοντέλο της εστιγμένης ισορροπίας των Stephen Jay Gould και Niles Eldredge, υποστηρίζουν ότι οι αλλαγές εμφανίζονται όχι σταδιακά και ομαλά, αλλά μάλλον με συμπυκνωμένες χρονικά εκρήξεις που ακολουθούνται από μακρές περιόδους στασιμότητας. Η ιδέα του χαμένου κρίκου έχει ως τώρα αποδειχτεί μη πειστική.

 

Εάν εξελιχθήκαμε από τις μαϊμούδες, θα πρέπει να υπάρχουν μαϊμούδες που εξελίσσονται ακόμα και τώρα προς την κατεύθυνση του ανθρώπου. Πού είναι αυτές;

Μισό λεπτό, ας σιγουρευτούμε πρώτα ότι μιλάμε την ίδια γλώσσα. Οι άνθρωποι εξελίχθηκαν από τους πιθήκους, όχι από τις μαϊμούδες^ μπορεί να ακούγεται σαν μικρή διαφορά, είναι όμως σημαντικό να ξεκαθαριστεί. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν τους χιμπατζήδες μαϊμούδες. Οι χιμπατζήδες είναι πίθηκοι, όχι μαϊμούδες. Η πιο εύκολη διάκριση ανάμεσα στους πίθηκους και στις μαϊμούδες είναι το αν έχουν ουρά ή όχι. Οι μαϊμούδες έχουν ουρά, οι πίθηκοι όχι^ τόσο απλό. Κατά τρόπο ειρωνικό, ο τελευταίος πίθηκος του οποίου το γονιδίωμα χαρτογραφήθηκε ήταν ένας γίββωνας – το όνομά του στα κορεατικά σημαίνει «μαϊμού με μακριά χέρια». Καθώς κάποιοι από εμάς συνεχίζουμε να αποκαλούμε «μαϊμού» έναν πίθηκο, εξακολουθεί να είναι δύσκολο να γίνει αντιληπτή η διάκριση. Ατυχέστατα.

Ωστόσο η συζήτηση για τις μαϊμούδες ή τους πιθήκους είναι ένα ζήτημα που προέρχεται από μια βαθύτερη παρανόηση: την ιδέα ότι όλοι οι οργανισμοί του κόσμου εξελίσσονται με σκοπό να φτάσουν στην υψηλότερη θέση της βιολογικής αλυσίδας των όντων, την οποία αυτή τη στιγμή κατέχει ο άνθρωπος. Σύμφωνα με την ιδέα αυτή, όλοι οι οργανισμοί μπορούν να τοποθετηθούν σε μια ακολουθία ταξινόμησης με βάση την απόσταση από την κορυφή, η οποία θα προκύψει ανάλογα με την ομοιότητα, και τα ζώα που είναι πιο κοντά στον άνθρωπο θα τοποθετηθούν ψηλά, ενώ τα ζώα που είναι πιο μακριά θα τοποθετηθούν χαμηλά. Κατά τον ίδιο τρόπο, τα «χαμηλότερα» ζώα πασχίζουν πάντοτε να γίνουν «υψηλότερα» ζώα, ενώ οι άνθρωποι αποτελούν τον προτεινόμενο τελικό στόχο.

Με τη συλλογιστική αυτή, εμμένουμε στην ιδέα ότι υπάρχουν πίθηκοι, ή ακόμα και μαϊμούδες, που πασχίζουν να γίνουν άνθρωποι. Οι μαϊμούδες, όμως, δεν είναι ακριβώς τα παραμελημένα ζώα της εξελικτικής ανάπτυξης^ μέχρι τώρα είχαν τη δική τους αξιοσέβαστη εξελικτική ιστορία, έτσι δεν είναι; Ίσως να μη θέλουν να γίνουν άνθρωποι! Πέρα απ’ τ’ αστεία, η πρακτική της ταξινόμησης όλων των οργανισμών σε μία γραμμική ακολουθία, όπου οι άνθρωποι τοποθετούνται από τη μία πλευρά και τα υπόλοιπα ζώα μπαίνουν σε τάξη ανάλογα με το πόσο διαφορετικά ή παρόμοια φαίνονται σε σύγκριση με τους ανθρώπους, είναι παρωχημένη και δεν αναγνωρίζεται πλέον από το πεδίο της σύγχρονης βιολογίας. Ακόμα και ο κατώτερος οργανισμός –ας πούμε, ο κεστοειδής σκώληκας (ταινία)– είναι ένας εξελικτικός θρίαμβος απλώς και μόνο επειδή υπάρχει σήμερα.

 

Πόσο μεγάλη είναι η μεγάλη χρονική περίοδος;

Η απάντηση εξαρτάται από το είδος, διότι κάθε είδος έχει διαφορετική αίσθηση του χρόνου. Για τους ανθρώπους, τα 25 χρόνια αντιπροσωπεύουν μία γενιά. Για τις μύγες, όμως, των οποίων η γενιά έχει διάρκεια 10 μέρες, τα 25 χρόνια καλύπτουν 910 γενιές. Με άλλα λόγια, με όρους αριθμού γενεών, τα 25 χρόνια για τις μύγες ισοδυναμούν σχεδόν με 23.000 χρόνια για τους ανθρώπους.

ΣΤΑ ΔΕΚΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ 2018 

για το περιοδικό Smithsonian  

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ

Τι μπορούν να μας πουν μερικά απολιθωμένα δόντια για το προσδόκιμο ζωής των προγόνων μας; Γιατί η καλλιέργεια της γης έπαιξε έναν προβληματικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπου; Τι κοινό έχουμε τελικά με τους Νεάντερταλ;

Σ’ αυτό το συναρπαστικό διεθνές best seller η παλαιοανθρωπολόγος Sang-Ηee Lee διερευνά μερικά από τα μεγαλύτερα ερωτήματα που σχετίζονται με την εξέλιξη από μια νέα και απρόσμενη σκοπιά.

Συνδυάζοντας ανθρωπολογική γνώση με προηγμένη έρευνα, η Lee ρίχνει φως στις απαρχές της ανθρώπινης παρουσίας και μας συνδέει με το απώτατο παρελθόν μας. Η ρηξικέλευθη ματιά της βάζει συχνά σε δοκιμασία παγιωμένες αντιλήψεις, όπως ότι αυτό που έκανε το είδος μας ξεχωριστό ήταν ο μεγάλος εγκέφαλος ή ότι οι Νεάντερταλ ήταν άξεστοι και βίαιοι συγγενείς μας που περιέγραψε η επιστήμη του 20ού αιώνα.

Με τη Lee οδηγό, ανακαλύπτουμε ότι από τα πρώτα μας βήματα στα δύο μας πόδια μέχρι την κατασκευή των πρώτων εργαλείων και το σχηματισμό των πρώτων κοινωνιών, ήμαστε ένα είδος που άλλαζε συνεχώς.

Το τέλειο ανάγνωσμα για όποιον ενδιαφέρεται να μάθει από πού ήρθαμε και τι χρειάστηκε για να φτάσουμε ως εδώ. Εξερευνώντας το μονοπάτι της εξέλιξης ως το σήμερα, η Lee μας βοηθάει να κατανοήσουμε το προς τα πού κατευθυνόμαστε και να απαντήσουμε στο πιο πιεστικό ερώτημα: Συνεχίζει η ανθρωπότητα να εξελίσσεται;

Share Button

The Author

Η ομάδα των Εκδόσεων Ψυχογιός

Όταν κλείνει ένα βιβλίο, ανοίγει ένας κύκλος επικοινωνίας. Ζήστε την εμπειρία. Εσείς κι εμείς πάντα σ' επαφή!