Καλό ταξίδι Ουμπέρτο Έκο

Adio-Umberto-Eco
Share Button

Το βράδυ της Παρασκευής της 19ης Φεβρουαρίου 2016 έφυγε από τη ζωή ο κορυφαίος Ιταλός διανοητής και συγγραφέας Ουμπέρτο Έκο, ύστερα από μάχη με τον καρκίνο.

Ο ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ γεννήθηκε στην Αλεσάντρια του Πιεμόντε το 1932. Αν και αρχικά παρακολούθησε σπουδές Νομικής, εγκατέλειψε αυτό τον τομέα και ακολούθησε σπουδές Μεσαιωνικής Φιλοσοφίας και Λογοτεχνίας. Από το 1962 ως το τέλος του 1970 ο Έκο ανέπτυξε τη δική του θεωρία στη Σημειολογία. Το 1965 εξελέγη καθηγητής Οπτικών Επικοινωνιών στη Φλωρεντία και το 1966 καθηγητής της Σημειολογίας στο Μιλάνο. Το 1971 το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια του προσέφερε τη θέση του τακτικού καθηγητή της Σημειολογίας και το 1974 ο Έκο οργάνωσε τον Διεθνή Σύνδεσμο Σημειολογικών Μελετών. Από το 1975 είχε την έδρα του Καθηγητή Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, ενώ από το 1988 ήταν πρόεδρος του Διεθνούς Κέντρου Μελετών Σημειωτικής στο Πανεπιστήμιο του Σαν Μαρίνο. Μέσα στη δεκαετία του ’70, άρχισε να γράφει τα μυθιστορήματά του, κάνοντας την αρχή με ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΡΟΔΟΥ, που τιμήθηκε με το βραβείο Strega το 1981 και το Médicis Étranger το 1982, ενώ πούλησε εκατομμύρια αντίτυπα σε όλο τον κόσμο. Ο Έκο περνούσε τα τελευταία χρόνια του με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά τους ανάμεσα στο σπίτι του στο Μιλάνο (ένα διαμέρισμα-λαβύρινθο με μια βιβλιοθήκη 30.000 βιβλίων) και στο εξοχικό του στο Ρίμινι.

“Μου φτάνει που ξέρω να διαβάζω, γιατί έτσι μαθαίνω αυτά που δεν ξέρω, ενώ όταν γράφεις, γράφεις μόνο αυτά που ξέρεις ήδη.”

Ένα συναρπαστικό ταξίδι στη λογοτεχνία

Κάθε μυθιστόρημα του Έκο αποτελεί μια πολυσύνθετη λογοτεχνική εμπειρία, καθώς στην αφήγησή του αποτυπώνεται η βαθιά γνώση του στα πεδία της σημειολογίας, της θεωρίας της λογοτεχνίας, της μεσαιωνικής ιστορίας και της βιβλικής ανάλυσης. Κυρίως όμως πρόκειται για απολαυστικά, πολυεπίπεδα μυθιστορήματα με σύνθετη πλοκή και ολοκληρωμένους ήρωες, καθώς ο ίδιος ο συγγραφέας εκτιμούσε πως ο αναγνώστης δεν επιθυμεί τα απλοϊκά πράγματα, αλλά την πρόκληση και την αμφισβήτηση. Ήταν ένας «αλχημιστής» της λογοτεχνίας, που χρησιμοποιώντας τους χιλιάδες τόμους που είχε επιμελώς συγκεντρώσει στη λαβυρινθώδη βιβλιοθήκη του, αντλούσε γνώσεις και υλικό για να κατασκευάσει το πολύπλοκο σύμπαν του κάθε βιβλίου του.

Παρότι ήταν ένας από τους περισσότερο αναγνωρίσιμους και πολυγραφότατους διανοούμενους παγκοσμίως, ο Έκο είχε συγγράψει ανάμεσα στο πλήθος άρθρων, δοκιμίων, βιβλιοκριτικών και ακαδημαϊκών συγγραμμάτων μόλις 7 μυθιστορήματα από το 1980.

“Τι όμορφο που είναι ένα βιβλίο, που επινοήθηκε για να πιάνεται στο χέρι, ακόμη και στο κρεβάτι, ακόμη και μέσα σε μία βάρκα, ακόμη και εκεί όπου δεν υπάρχουν ηλεκτρικές πρίζες, ακόμη κι αν έχει αποφορτιστεί κάθε μπαταρία και αντέχει τα σημάδια και τα τσαλακώματα, μπορεί να αφεθεί να πέσει καταγής ή να παρατηθεί ανοιγμένο στο στήθος ή στα γόνατα όταν μας παίρνει ο ύπνος, μπαίνει στην τσέπη, φθείρεται, καταγράφει την ένταση, την επιμονή ή τον ρυθμό των αναγνώσεών μας, μας υπενθυμίζει (αν φαίνεται πολύ καινούργιο ή άκοπο) ότι δεν το διαβάσαμε ακόμη…”

Το όνομα του ρόδουΤο βιβλίο με το οποίο συστήθηκε και έδωσε το πρώτο και ανεξίτηλο στίγμα του στα λογοτεχνικά πράγματα δεν είναι άλλο από το παγκόσμιο best seller Το Όνομα του Ρόδου, το οποίο δεν έχει φύγει ποτέ από το λογοτεχνικό προσκήνιο εδώ και 35 ολόκληρα χρόνια. Με τη δράση του να ξετυλίγεται στην υποβλητική ατμόσφαιρα ενός μοναστηριού του 14ου αιώνα, η ιστορία του μοναχού που προσπαθεί να διαλευκάνει φόνους και να αντιταχθεί στις Εκκλησιαστικές Αρχές αποκωδικοποιώντας γραφές και σύμβολα θεωρείται πλέον διαχρονική και έχει μια θέση ανάμεσα στα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία όλων των εποχών.

Το εκκρεμές του ΦουκόΤο 1988, με το δεύτερο μυθιστόρημά του ο Έκο επιχειρεί και πάλι να ενσωματώσει τη θεωρία του για τα όρια της ερμηνείας στη δομή αστυνομικού μυθιστορήματος. Η ιστορία εκτυλίσσεται σε έναν εκδοτικό οίκο του Μιλάνο, όπου τρεις συντάκτες που ασχολούνται με απόκρυφες επιστήμες και θεωρίες συνομωσίας αποφασίζουν να επινοήσουν μία ιστορία που υπογραμμίζει την ολοκληρωτική επικράτηση του παραλόγου της σημερινής εποχής και παραποιεί όλη σχεδόν την παγκόσμια ιστορία. Η λαγνεία του αποκρυφισμού και η νοσηρότητα της παραϊστορίας βρίσκονται σε πρώτο πλάνο στο Εκκρεμές του Φουκώ, ενός ακόμα «εκοϊκού» bestseller που καθιερώθηκε από την πρώτη στιγμή της κυκλοφορίας του ως κλασικό.

Το νησί της επόμενης ημέραςΤο 1994 εκδίδεται Το Νησί της Προηγούμενης Ημέρας, μέσω του οποίου ο Έκο αποτίει φόρο τιμής στον Ροβινσώνα Κρούσο. Ο ναυαγός περιηγητής Ρομπέρτο ξεκινά να γράφει ερωτικές επιστολές, μέσα από τις οποίες απεικονίζεται όλη η ιστορία του 17ου αιώνα, ο καιρός της επιστήμης, ο Τριαντακονταετής Πόλεμος, ο λόγος της κρατικής εξουσίας, οι συνομωσίες, οι μάχες, οι πολιορκίες, ο δόλος, οι ίντριγκες των καρδιναλίως, η απώλεια ενός σύμπαντος που είχε τη γη για μοναδικό επίκεντρο. Ένα βιβλίο-τροφή για σκέψη, στο οποίο για πρώτη φορά ο συγγραφέας πραγματεύεται την αλληλεπίδραση του εσωτερικού κόσμου του ατόμου με το φυσικό περιβάλλον.

ΜπαουντολίνοΦιλοσοφικός στοχασμός σε συνδυασμό με κωμωδία, επική περιπέτεια και μυθικά πλάσματα του Μεσαίωνα μαγεύουν το αναγνωστικό κοινό στο Μπαουντολίνο, το τέταρτο μυθιστόρημα του Έκο που κυκλοφόρησε το 2000. Μια περιήγηση από την Αλεξάνδρεια και την Κωνσταντινούπολη ως το μεσαιωνικό Παρίσι με οδηγό τη φαντασμαγορική αφήγηση του αστείρευτου συγγραφέα.

Η μυστηριώδης φλόγα της βασίλισσας ΛοάναΠέντε χρόνια μετά (2005) ο συγγραφέας επανέρχεται στα λογοτεχνικά πράγματα για να μας αφηγηθεί την ιστορία του Τζιανμπατίστα Μποντόνι, ενός βιβλιοπώλη που χάνει τη μνήμη του και κατορθώνει να ανακαλέσει μόνο αποσπάσματα βιβλίων, ταινιών και κόμικ. Με το βιβλίο του Η Μυστηριώδης Φλόγα της Βασίλισσας Λοάνα ο Έκο αποδομεί το μυθιστόρημα για να το χτίσει ξανά με ετερόκλητα υλικά, pop/pulp εικόνες, μπαρόκ στοιχεία και παραδοσιακές φόρμες.

Το κοιμητήριο της ΠράγαςΤο 2010 με Το Κοιμητήριο της Πράγας ο Έκο θίγει το θέμα του αντισημιτισμού, και μέσω αυτού κάνει το καυστικό του σχόλιο στον σημερινό ρατσισμό και τις πολιτικές μηχανορραφίες. Μας συστήνει τον πιο μισητό ήρωα όλων των εποχών, τον Σιμονίνι, στον οποίο αποδίδει πράξεις και ιδιότητες υπαρκτών ιστορικών προσώπων, ενώ τον στέλνει να συναντήσει διάσημα πρόσωπα της εποχής. Ένα μυθιστόρημα με ευρύτατη απεύθυνση που έγινε αμέσως bestseller και μεταφράστηκε σε 40 γλώσσες.

“Σήμερα μόνο οι ηλίθιοι κάνουν δικτατορίες με τανκς, από τη στιγμή που υπάρχει η τηλεόραση.”

Φύλλο ΜηδένΚαι κάπως έτσι, μέσα από αυτή τη διαδρομή οδηγούμαστε στο τελευταίο μυθιστόρημα του Έκο, το Φύλλο Μηδέν. Με αφετηρία το 1992, ο Κολόνα, συντάκτης, επιμελητής εκδόσεων και σκιώδης συγγραφέας, αναλαμβάνει μια δουλειά για τον μυστηριώδη Σιμέι με μυθική αμοιβή αλλά και εξαιρετικά απαιτητικούς όρους. Με αύτη την αφορμή ξεκινούν τρεις παράλληλες και αλληλένδετες βασικές ιστορίες που περιπλέκουν σκάνδαλα, συνομωσίες αλλά και έρωτα σε ένα βιβλίο που έχει χαρακτηριστεί “Vintage Eco”, φέρει δηλαδή όλα τα στοιχεία που γνωρίσαμε και αγαπήσαμε στα πρώτα βιβλία του συγγραφέα. Στο Φύλλο Μηδέν ο Έκο μας εφιστά την προσοχή στον εθισμό αλλά και στην ανοσία που έχουμε αναπτύξει απέναντι στα εξωφρενικά γεγονότα μέσω της υπερέκθεσής μας στα μίντια. Ως μαζικοί καταναλωτές των ειδήσεων αντιμετωπίζουμε χαλαρά τα γεγονότα που άλλοτε θα ξεσήκωναν αναταραχές και επαναστάσεις, μόνο και μόνο για να τα ξεχάσουμε την επόμενη ημέρα, εφόσον υπάρχει πάντα κάτι νεότερο στην επικαιρότητα. Με όπλο τη μεγάλη εμπειρία του στον χώρο των μίντια και της επιστήμης της επικοινωνιολογίας, ο Έκο μάς περιγράφει ένα σύμπαν κατασκευασμένων ειδήσεων, συνωμοσιολογικής παράνοιας διεφθαρμένων δημοσιογράφων και παραποιημένων γεγονότων. Όπως σε καθένα από τα μυθιστορήματά του, θίγονται καυτά επίκαιρα θέματα που είναι ταυτόχρονα και διαχρονικά. Και παρότι αναφέρεται κατά βάση στην Ιταλία, η ιστορία του για άλλη μια φορά αντικατοπτρίζει τα καίρια ζητήματα της ευρωπαϊκής κουλτούρας αλλά και ολόκληρου του Δυτικού κόσμου.

“Αναφορικά με την οικονομική κρίση πρέπει να θυμόμαστε ότι ο πολιτισμός είναι αυτός που σχηματίζει την ταυτότητά μας, όχι ο πόλεμος.”

Ουμπέρτο Έκο - Η παρακαταθήκη μιας συγγραφικής ιδιοφυΐας

Share Button