27 χρόνια από την πτώση του τείχους του Βερολίνου

berlin-mauer-1
Share Button

27 χρόνια συμπληρώνονται από την πτώση του τείχους του Βερολίνου (Berliner Mauer) ή «Τείχος του Αίσχους» όπως το ονόμασαν οι Δυτικοί, σαν σήμερα στις 9 Νοεμβρίου 1989. Το τείχος χτίστηκε το 1961 από τις αρχές της Ανατολικής Γερμανίας για να συγκρατήσει τη φυγή των κατοίκων της προς τη Δύση και γκρεμίστηκε από τους Βερολινέζους και των δύο πλευρών, όταν άρχισαν να αποσαθρώνονται τα καθεστώτα του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού». Υπήρξε το κατ’ εξοχήν σύμβολο του «Ψυχρού Πολέμου» μεταξύ «δημοκρατικής» Δύσης και της «κομμουνιστικής» Ανατολής.

berlin-mauer-5

Στη διάρκεια των 28 χρόνων της ύπαρξης του Τείχους, έχασαν τη ζωή τους τουλάχιστον 136 άνθρωποι προσπαθώντας να διαφύγουν στη Δύση. Το πρώτο θύμα υπήρξε η 58χρονη νοσοκόμα Ίντα Ζίκμαν, η οποία σκοτώθηκε στις 22 Αυγούστου 1961 στην προσπάθειά της να διαφύγει στο Δυτικό Βερολίνο, όπου ζούσε η αδελφή της. Τελευταίος χρονολογικά στη μακάβρια λίστα ήταν ο 33χρονος άνεργος ηλεκτρολόγος Βίνφριντ Φρόιντενμπεργκ, ο οποίος κατάφερε μ’ ένα αυτοσχέδιο αερόστατο να περάσει στο Δυτικό Βερολίνο, αλλά για κακή του τύχη αυτό κατέπεσε και συνετρίβη, με αποτέλεσμα να βρει ακαριαίο θάνατο.


Ακολουθεί απόσπασμα από το βιβλίο Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ – ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 1989 του Βίκτορ Σεμπέστιεν.

9789604962983

Η ιστορία αυτή έχει αίσιο τέλος. Κανένας από όσους έζησαν από κοντά τη χαρά στους δρόμους του Βερολίνου, της Πράγας, ή της Βουδαπέστης στα τέλη του 1989 δε θα ξεχάσει ποτέ εκείνες τις εκπληκτικές εορταστικές σκηνές. Η θέληση του λαού είχε θριαμβεύσει πάνω στην τυραννία μέσα σε λίγους ιλιγγιώδεις μήνες σχεδόν ολότελα ειρηνικών επαναστάσεων που άλλαξαν τον κόσμο. Ιδού πού τελειώνει η αφήγηση αυτή, σε ένα σημείο λαμπρών ελπίδων, εύλογης αισιοδοξίας, ειλικρινών ευχαριστιών – και μεγάλων γιορτών. Μια από τις πλέον κτηνώδεις αυτοκρατορίες στην ιστορία είχε γονατίσει. Ποιητές και φιλόσοφοι που μαράζωναν στις φυλακές, έγιναν πρόεδροι και υπουργοί. Όταν το Τείχος του Βερολίνου έπεσε μια τσουχτερή νύχτα του Νοεμβρίου έμοιαζε λες και οι χαίνουσες πληγές του σκληρού εικοστού αιώνα θα άρχιζαν επιτέλους να θεραπεύονται. Δεν επρόκειτο για εντελώς τρελά όνειρα. Ορισμένοι ειδήμονες –με πιο αξιοσημείωτο, αλλά όχι μοναδικό, τον Φράνσις Φουκουγιάμα– παρασύρθηκαν από ενθουσιασμό και προέβλεψαν το τέλος της Ιστορίας και των μελλοντικών ιδεολογικών συγκρούσεων.

Οι ειδήμονες είχαν δίκιο όσον αφορά την κλίμακα και τη σπουδαιότητα των αλλαγών του 1989 – μολονότι όχι και για το τέλος της Ιστορίας. Ένας ολόκληρος τρόπος ζωής και θεώρησης της πραγματικότητας –ο κομμουνισμός που ενέπνευσαν ο Μαρξ, ο Λένιν και ο Στάλιν– είχε αποκαλυφθεί πως ήταν ένα φρικιαστικά αποτυχημένο πείραμα. Η ελευθερία και η ανεξαρτησία για ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης που βρισκόταν φυλακισμένη επί τέσσερις δεκαετίες έγιναν εφικτές μέσα σε λίγες εβδομάδες. Στην αρχή του 1989 ούτε η ελευθερία ούτε η ανεξαρτησία φαίνονταν δυνατές για τα επόμενα χρόνια. Ο Ψυχρός Πόλεμος είχε κηρυχτεί λήξας. Παρέμεναν δύο δυνάμεις που κατείχαν πυρηνικά όπλα αρκετά για να καταστρέψουν τον πλανήτη κάμποσες φορές, αλλά καμιά τους δεν έδειχνε τώρα πρόθυμη να τα χρησιμοποιήσει. Η Χρονιά των Επαναστάσεων εμφανίστηκε σαν φάρος ελπίδας για καταπιεσμένους λαούς σε άλλα μέρη που τόλμησαν να ονειρευτούν ότι και αυτοί θα μπορούσαν να ελευθερωθούν.

berlin-mauer-6

Η ξαφνική κατάρρευση της σοβιετικής αυτοκρατορίας ήταν απολύτως αναπάντεχη. Αφού πλέον είχε συμβεί, πολλοί πολυκάτεχοι στα πανεπιστήμια, στο στρατό, στα μέσα ενημέρωσης, στην πολιτική, και στη διπλωματία επαίρονταν ότι την είχαν προβλέψει. Αλλά είναι δύσκολο να βρούμε οποιαδήποτε απόδειξη γι’ αυτό, ούτε καν στο εσωτερικό των γραφείων πληροφοριών. Η κατασκοπεία διαδραμάτισε ένα ζωτικό ρόλο στον Ψυχρό Πόλεμο – τόσο στην πραγματικότητα όσο και στη φαντασία ενός κοινού στην Ανατολή και στη Δύση, το οποίο τρεφόταν με θρίλερ και κατασκοπευτικές ταινίες. Παρά τις τεράστιες οικονομικές πηγές που αφειδώς διοχετεύονταν στις υπηρεσίες πληροφοριών αμφοτέρων των στρατοπέδων, οι κατάσκοποι δεν είπαν στα αφεντικά τους στην Ουάσινγκτον ή στη Μόσχα ή στο Λονδίνο πόσο αδύναμο ήταν το σοβιετικό σύστημα. Προτού συμβεί, κανένας με σημαίνουσα επιρροή δεν είπε ότι ολόκληρο το μονολιθικό οικοδόμημα που τόσο πολλοί και για τόσο πολύ το φοβούνταν θα αποσυντεθεί – και μάλιστα μέσα σε μερικούς μήνες. Εξαιρώ τον εκλιπόντα Βρετανό δημοσιογράφο Μπέρναρντ Λέβιν [Bernard Levin], ο οποίος στα τέλη του 1988 έγραψε ένα ασυνήθιστα προγνωστικό κομμάτι που προδιέγραψε κάποια γεγονότα με αλλόκοτη ακρίβεια, αλλά εκείνο τον καιρό είπε ότι εντρυφούσε στη φαντασία και όχι στην προφητεία. Αυτό που μέχρι τότε γνωρίζαμε ήταν ότι η ΕΣΣΔ αντιμετώπιζε μια παρα- τεταμένη, αργή, και οδυνηρή παρακμή και θα περνούσαν πολλά χρόνια, ίσως και δεκαετίες, προτού τα δορυφορικά κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης ξεφύγουν από τη σοβιετική τροχιά. Όπως είπε ο Τζέιμς Μπέικερ [James Baker], υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών για κάποιο διάστημα εκείνη την περίοδο, «Όποιος λέει ότι ήξερε τι επρόκειτο να συμβεί – άσε, πουλάει φούμαρα».

Επί σχεδόν μισό αιώνα, οι Σοβιετικοί είχαν διατηρήσει αμείωτα τα λάφυρά τους από τον πόλεμο. Οι Κόκκινοι Τσάροι στο Κρεμλίνο έβλεπαν την κτήση των κρατών-δορυφόρων τους ως απόδειξη της ισχύος τους και δικαίωση της κομμουνιστικής τους πίστης, καίτοι στη δεκαετία του 1980 ο εθνικισμός είχε καταστεί ένα πιο έντονο ορμέμφυτο από ό,τι η ιδεολογία. Είχαν συντρίψει τις ανερχόμενες εξεγέρσεις με άσπλαχνη αγριότητα – στη Βουδαπέστη το 1956 και στην Πράγα το 1968. Το Σιδηρούν Παραπέτασμα, 300 χιλιόμετρα από τσιμεντένια τείχη και συρματοπλέγματα που διαιρούσαν μια ήπειρο, έμοιαζε για παντοτινό. Πολλοί αναθεωρητές έχουν έκτοτε υποστηρίξει ότι ήταν αναπόδραστο να πέσει η σοβιετική αυτοκρατορία με τον τρόπο που έπεσε. Διατείνονται ότι επρόκειτο για μια κλασική περίπτωση αυτοκρατορικού «ξεχειλώματος» η ΕΣΣΔ δεν άντεχε να κρατήσει άλλο τα επιβαρυντικά προκεχωρημένα φυλάκιά της. Για τους γενναίους Τσέχους, Ανατολικογερμανούς, και Βουλγάρους που διαδήλωναν κατά εκατοντάδες χιλιάδες απαιτώντας ελευθερία, η πτώση των καταπιεστικών καθεστώτων διόλου δεν έμοιαζε αναπόδραστη τότε. Αν και δεν τους πυροβόλησαν οι αστυνομικοί των δικών τους δικτατόρων, οι Σοβιετικοί μάλλον θα τους πυροβολούσαν. Οι Ρώσοι το είχαν ήδη κάνει στο παρελθόν, πολλές φορές και με τίμημα μεγάλο σε αίμα. Δεν ήταν πέρα από την περιοχή των πιθανοτήτων ο Κόκκινος Στρατός, με μια δύναμη κατοχής μεγαλύτερη από μισό εκατομμύριο στρατιώτες, να επανέλθει στις παραδοσιακές του μεθόδους. Ένας ολόκληρος τρόπος ζωής σαρώθηκε μαζί με μισή ντουζίνα ανήμπορες, διεφθαρμένες, και ενίοτε διεστραμμένες τυραννίες. Συνέβη με ελάχιστη βία, αν εξαιρέσουμε μερικά εικοσιτετράωρα στη Ρουμανία. Αλλά δεν ήταν δεδομένο ότι οι επαναστάσεις αυτές θα ήταν ειρηνικές. Υπήρξαν πολλές περιπτώσεις που μια σπίθα θα μπορούσε να είχε ανάψει μια θρυαλλίδα που θα έβαζε φωτιά σε μισή ήπειρο.

berlin-mauer-4

Καμία άλλη αυτοκρατορία στην ιστορία δεν εγκατέλειψε ποτέ τις κτήσεις της τόσο γρήγορα ή τόσο ειρηνικά. Γιατί άραγε παραδόθηκε η Σοβιετική Ένωση αμαχητί; Και γιατί στο τέλος της δεκαετίας του 1980; Αρχεία στην ΕΣΣΔ και στην Ανατολική Ευρώπη δείχνουν πόσο εξαντλημένοι και διεφθαρμένοι ήταν οι Σοβιετικοί, και πόση επίγνωση είχαν ότι ο κομμουνισμός είχε αποτύχει. Η ΕΣΣΔ είχε χάσει τη θέλησή της να κυβερνάει μιαν αυτοκρατορία. Οι ιμπεριαλιστές στο Κρεμλίνο θα μπορούσαν να σβήνουν αργά, επί πολλές δεκαετίες, όπως οι Οθωμανοί. Η Σοβιετική Ένωση θα μπορούσε να σέρνεται ακόμη για πολύ καιρό ως μια «Άνω Βόλτα με πυρηνικά». Οι Σοβιετικοί επέλεξαν να μην το κάνουν.

Έχω γράψει εδώ εξαντλητικά για το Αφγανιστάν. Κάποιοι αναγνώστες ενδέχεται να ρωτήσουν γιατί σε ένα βιβλίο που κυρίως καταπιάνεται με την Κεντρική Ευρώπη έχω τοποθετήσει τόσα πολλά στους λόφους γύρω από την Καμπούλ. Το ότι έχασαν τον πόλεμο στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του 1980 έκανε τους Σοβιετικούς ηγέτες να εγκαταλείψουν την «εξωτερική αυτοκρατορία» τους, παρότι εκείνο τον καιρό δεν είδαν τις συνέπειες τόσο λογικά ή καθαρά. Η ολέθρια στρατιωτική εκστρατεία των Σοβιετικών στο Αφγανιστάν τούς έκανε απρόθυμους να στείλουν στρατεύματα σε μάχες οπουδήποτε άλλού. Δίχως την υπονοούμενη απειλή βίας, δεν ήταν σε θέση να κρατήσουν την αυτοκρατορία τους στην Ευρώπη. Τα επιζήμια ξένα χρέη που επέφεραν τα δορυφορικά κράτη, ορισμένα από τα οποία στα τέλη της δεκαετίας του 1980 μετά βίας κατάφερναν να αντιμετωπίσουν τις πληρωμές των τόκων τους, ήταν ένας από τους κυριότερους παράγοντες. Οι Σοβιετικοί δεν ήταν πλέον προετοιμασμένοι να εγγυηθούν γι’ αυτά, ιδίως καθώς η κατάρρευση στις τιμές του πετρελαίου στα μέσα της δεκαετίας του 1980 προκάλεσε μια κρίση στην ΕΣΣΔ από την οποία το κράτος ποτέ δεν ανέλαβε. Ο κομμουνισμός στην Ευρώπη επιβίωνε μονάχα όσο οι καπιταλιστές τραπεζίτες από τη Δύση ήταν πρόθυμοι να τον χρηματοδοτούν..

berlin-mauer-2

Ο ανθρώπινος παράγοντας είναι η κυριότερη απάντηση, όπως τόσοσυχνά συμβαίνει. Ο τελευταίος Σοβιετικός ηγέτης, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, ήταν μια αντιφατική μορφή. Ένα νέο είδος ηγέτη στο Κρεμλίνο, ο οποίος περπατούσε, μιλούσε, και σκεφτόταν από μόνος του, σε αντίθεση με τους γέροντες προκατόχους του, των οποίων η σωματική παρακμή έμοιαζε να συμβολίζει την κατάσταση της χώρας τους. Αυτός και κάποιοι λιγοστοί σύμβουλοί του πίστεψαν ότι δεν άξιζε να κρατήσουν τα δορυφορικά κράτη της Σοβιετικής Ένωσης αν ήταν να κρατηθούν μονάχα με τα τεθωρακισμένα. Έκανε τα σωστά πράγματα, αλλά για λάθος λόγο. Ο κύριος σκοπός του ήταν να σώσει τον κομμουνισμό στη Σοβιετική Ένωση. Πίστευε ότι οι λαοί της Ανατολικής Ευρώπης θα αποφάσιζαν να παραμείνουν σύμμαχοι με τους Σοβιετικούς σε μια σοσιαλιστική κοινοπολιτεία. Οι εσφαλμένοι υπολογισμοί του είχα συνταρακτικές συνέπειες. Οι Ανατολικοευρωπαίοι, μόλις τους δόθηκε η ευκαιρία, εγκατέλειψαν περιχαρείς τον κομμουνισμό. Και ο Γκορμπατσόφ δε στάθηκε καν ικανός να τον σώσει στην ΕΣΣΔ. Από μόνος του ήταν μια αποτυχία, αλλά εκατομμύρια άνθρωποι δικαιολογημένα τον ευγνωμονούν. Παρηγορήθηκε για τα λάθη του όταν, στα 1990, τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Ειρήνης.

Λίγες από τις άλλες μεγάλες προσωπικότητες που αναδύονται στις σελίδες αυτού του βιβλίου είχαν μια πολύ πιο καθαρή και πιο ρεαλιστική εικόνα για τα γεγονότα απ’ ό,τι ο Σοβιετικός ηγέτης. Ο Πολωνός πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄, ο Λεχ Βαλέσα, ο ηγέτης των εργατών που νίκησαν το εργατικό κράτος, ο Βάτσλαβ Χάβελ, ο δραματουργός και φιλόσοφος που έγινε άνθρωπος της δράσης, και ο σκληρός δεσπότης της Ανατολικής Γερμανίας, ο Έριχ Χόνεκερ, ήξεραν ότι ο κομμουνισμός ήταν καταδικασμένος εάν πιεζόταν από τη σωστή μεριά. Μιας και επρόκειτο για την πρώτη πλήρως τηλεοπτικοποιημένη επανάσταση στην ιστορία, οι εν λόγω έγιναν πρόσωπα οικεία. Η τηλεόραση είχε μια πανίσχυρη επίδραση σε αυτό το δράμα. Όταν οι άνθρωποι στην Πράγα είδαν το Τείχος του Βερολίνου να γκρεμίζεται, άρχισαν να πιστεύουν ότι και αυτοί επίσης μπορούν να ανατρέψουν τους κυβερνήτες τους. Δέκα ημέρες αργότερα, το έκαναν. Ο Νικολάε Τσαουσέσκου έχασε την εξουσία τη στιγμή που φάνηκε στην τηλεόραση το πρόσωπό του να δείχνει μπερδεμένο, κατόπιν αποσβολωμένο, και τέλος αδύναμο καθώς τα πλήθη τον γιουχάιζαν σε ένα συλλαλητήριο στο Βουκουρέστι. Τέσσερις ημέρες μετά, ήταν νεκρός.

berlin-mauer-3

Οι Ανατολικοευρωπαίοι απελευθερώθηκαν μόνοι τους, αλλά η Δύση διαδραμάτισε ζωτικό ρόλο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες «νίκησαν» στον Ψυχρό Πόλεμο, και οι νικητές συνήθως γράφουν την ιστορία. Η κλασική αφήγηση λέει ότι η σκληρότητα του Ρόναλντ Ρέιγκαν σώριασε τη φαύλη αυτοκρατορία της Σοβιετικής Ένωσης. Αλλά ο ρόλος του Ρέιγκαν παρεξηγήθηκε. Αυτό που αποδυνάμωσε τη Σοβιετική Ένωση, ήταν η σαραντάχρονη «αναχαίτισή» της από την πλευρά της Δύσης, ενώ ο Ρέιγκαν δε σημείωσε καμία πρόοδο κατά την πρώτη τετραετία του. Μονάχα μετά την άνοδο του Γκορμπατσόφ στην εξουσία, ο Ρέιγκαν δοκίμασε μια νέα, περισσότερο συμφιλιωτική τακτική και τότε εκκίνησε μια διαδικασία που οδήγησε στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ο Ρέιγκαν ήταν αξιοθαύμαστος κατά πολλούς τρόπους, όπως ελπίζω ότι θα δείξει η παρούσα εξιστόρηση. Αλλά οι χειροκροτητές του τον επαινούν για λάθος πράγματα. Αυτό είναι, πάντως, μικρότερη ειρωνεία της τύχης από ό,τι συμβαίνει με τη μοίρα του διαδόχου του, του Τζορτζ Χέρμπερτ Γουόκερ Μπους, ενός συνετού, μετρημένου, και λογικού ανθρώπου. Αξιολογούσε την «παγκόσμια σταθερότητα» ως έναν από τους πρώτιστους στόχους του. Κατά περιόδους το 1989, όταν οι επαναστάσεις συνέβαιναν τόσο γρήγορα, φοβόταν ότι ο πλανήτης θα περιέπιπτε σε σοβαρότατη αστάθεια. Ήταν ψυχροπολεμικός στον καιρό του, και πρώην επικεφαλής της CIA. Ήταν ο ηγέτης του ελεύθερου κόσμου. Όπως δείχνουν τώρα τα ντοκουμέντα, καθώς και συνεντεύξεις των υπασπιστών του, υπήρξαν στιγμές στα μέσα της χρονιάς που πάσχισε απεγνωσμένα να διατηρήσει τις κομμουνιστικές κυβερνήσεις στην εξουσία όταν αισθάνθηκε ότι η Ανατολική Ευρώπη έτεινε να βρεθεί εκτός ελέγχου.

Λονδίνο, Δεκέμβριος 2008


Λίγα λόγια για τον ΒΙΚΤΟΡ ΣΕΜΠΕΣΤΙΕΝ


Ο ΒΙΚΤΟΡ ΣΕΜΠΕΣΤΙΕΝ εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε πολλές εφημερίδες της Βρετανίας. Υπήρξε βασικός ανταποκριτής στην Ανατολική Ευρώπη το 1989, κατά την περίοδο πτώσης του κομμουνισμού, και είχε καλύψει τον πόλεμο στην πρώην Γιουγκοσλαβία. Επίσης, εργάστηκε ως αρχισυντάκτης στην εφημερίδα Evening Standard του Λονδίνου, όπου είχε και την ευθύνη για τις ξένες ανταποκρίσεις. Το πρώτο του βιβλίο του με τίτλο Twelve Days, το οποίο έγινε δεκτό με ενθουσιασμό από κριτικούς και κοινό, περιγράφει την Ουγγρική Επανάσταση του 1956.

Share Button

The Author

Η ομάδα των Εκδόσεων Ψυχογιός

Όταν κλείνει ένα βιβλίο, ανοίγει ένας κύκλος επικοινωνίας. Ζήστε την εμπειρία. Εσείς κι εμείς πάντα σ' επαφή!